فرق كيسانيّه مهم‌ترين فرق كيسانيّه همان فرقهء كربيّه يا حربيّه است كه قائل به مهدويت و غيبت محمد بن حنفيه است . از بزرگان اين فرقه مىتوان به كثيرّ عزّه ( م 105 ه . ق ) شاعر معروف و سيّد حميرى كه به دست امام صادق از كيسانيه بازگشت و امامى گرديد ، ياد كرد . ابيات اين دو شاعر در اكثر كتب ملل و نحل ، تواريخ و ادبيات عرب موجود است . فرقهء ديگر رحلت محمد بن حنفيه را پذيرفتند و ابو هاشم فرزند وى را امام دانستند . اين فرقه خود به فرق متعددى منشعب گرديد و از دل اين دو فرقهء مهم ، چند فرقهء غالى همچون بيانيّه بيرون آمد كه در قرن سوم منقرض گشتند . عقايد مؤلفان المقالات و الفرق و ملل و نحل عقايد گوناگونى را به فرق مختلف كيسانيه نسبت داده‌اند . شيخ طوسى در الغيبة امامت محمد بن حنفيّه و شيخ مفيد در الفصول المختارة مهدويت او را نقد كرده‌اند . ما نيز به پيروى از اين بزرگان اين دو انديشه را نقد مىكنيم . شيخ طوسى در ردّ امامت محمد بن حنفيه گويد : « اولا : امام بايد معصوم باشد و چون عصمت امر خفى است ، احتياج به نص است و حال آنكه هيچ نصّى دالّ بر امامت محمد بن حنفيه نرسيده است . بنابراين محمد بن حنفيه نمىتواند امام باشد . دوم اينكه شيعه روايت كرده كه محمد بن حنفيه مدعى امامت بود ، و امام سجاد ( ع ) با وى به نزد حجر الاسود رفته و حجر الاسود به امامت امام سجاد شهادت داد و محمد بن حنفيه از دعوى امامت دست كشيد . « 1 » سوم اينكه روايات متواترى در تصريح به دوازده امام در كتب شيعه مذكور است كه نامى از محمد بن حنفيه در آن نيست . چهارم آنكه اگر كيسانيه بر حق بودند چرا منقرض گرديدند . . . » . « 2 » در نقد مهدويت وى بايد گفت كه در روايات شيعه و سنّى از پيامبر منقول است كه مهدى از اولاد فاطمه و يا از عترت من است و حال آنكه محمد بن حنفيه از اولاد فاطمه نيست تا مهدى اين امت باشد . ديگر اينكه به تصريح تمام تاريخ‌نويسان محمد بن حنفيه در مدينه از دنيا رفت و در

--> ( 1 ) . دربارهء اين روايت بنگريد : اصول كافى ، ج 1 ، ص 384 . ( 2 ) . الغيبة ، ص 15 - 18 ( با تلخيص و تصرف ) .